Podstawy nieważności umów kredytu indeksowanych lub denominowanych do euro (EUR) nie różnią się w istocie od tych, które stanowią fundament argumentacji w sprawach dotyczących kredytów powiązanych z frankiem szwajcarskim (CHF). Do najczęściej wskazywanych przesłanek nieważności należą w szczególności niedozwolone postanowienia umowne (tzw. klauzule abuzywne), dotyczące mechanizmu przeliczeniowego — w tym klauzule spreadowe oraz klauzule ryzyka walutowego.
Kluczowe zatem pozostaje ustalenie, czy dana umowa zawierała tego rodzaju postanowienia.
W tym kontekście należy podkreślić, że umowy zawierane z Nordea Bank S.A. w latach 2011 i następnych miały charakter typowy i powielały standardowe wzorce stosowane w sektorze bankowym. W znacznej większości tych umów bez trudu można odnaleźć klauzule, których eliminacja z treści kontraktu powoduje niemożność jego dalszego wykonywania, a w konsekwencji prowadzi do stwierdzenia nieważności umowy w całości.
Spłata od początku w walucie EUR – czy eliminuje możliwość unieważnienia?
W latach 2011 i kolejnych Nordea Bank S.A. oferował wzorce umowne, które umożliwiały spłatę zobowiązania bezpośrednio w walucie waloryzacji. Było to następstwem wejścia w życie tzw. ustawy antyspreadowej, która nakładała na banki obowiązek zapewnienia kredytobiorcom prawa do spłaty kredytu bezpośrednio w walucie, do której kredyt był indeksowany lub denominowany.
W praktyce utrwalił się pogląd, zgodnie z którym możliwość spłaty kredytu od początku w walucie waloryzacji wyłącza możliwość stwierdzenia nieważności takiej umowy. Pogląd ten jest pozbawiony podstaw prawnych i nie znajduje potwierdzenia w orzecznictwie sądowym.
W rzeczywistości już sama konstrukcja umowy, w której bank jednostronnie kształtował kurs przeliczenia kwoty kredytu, stanowi o jej wadliwości prawnej – niezależnie od tego, w jakiej walucie następowały spłaty.
Warto przy tym zaznaczyć, że Nordea Bank S.A. nie był jedynym bankiem, który dopuszczał spłatę kredytu w walucie zobowiązania. Podobne rozwiązania stosowały również inne banki – często jeszcze przed wejściem w życie ustawy antyspreadowej.
Ostatecznie dla stwierdzenia nieważności umowy kredytu wystarczające jest, aby jej wzorzec zawierał choćby jedno postanowienie abuzywne dotyczące głównych świadczeń stron – a więc takich, których usunięcie uniemożliwia dalsze wykonywanie umowy. Za takie postanowienia uznaje się w szczególności klauzule dotyczące sposobu przeliczenia kwoty kredytu w PLN na walutę indeksacji w EUR, według kursu ustalanego arbitralnie przez bank.
Po wyeliminowaniu tego rodzaju klauzul nie istnieje możliwość wykonania umowy, gdyż nie sposób ustalić ani kwoty wypłaty, ani wysokości zobowiązania kredytobiorcy. W konsekwencji- umowa taka powinna zostać uznana za nieważną ex tunc.
Dodatkowo należy zauważyć, że wysokość pierwszego salda zadłużenia determinowała wysokość raty odsetkowej, a więc nawet fakt spłaty w walucie waloryzacji nie niwelował skutków zastosowania klauzul przeliczeniowych przy uruchomieniu kredytu.
Postanowienie § 9a (lub § 11a) – czy rzeczywiście chroni bank?
W części umów kredytowych zawieranych z Nordea Bank S.A. – zwłaszcza w drugiej połowie 2011 r. oraz w latach następnych – pojawiały się dodatkowe postanowienia (zazwyczaj oznaczone jako § 9a lub § 11a), mające na celu „doprecyzowanie” sposobu ustalania kursu waluty stosowanego przez bank przy rozliczaniu kredytu.
Niektórzy komentatorzy początkowo uznawali, że takie zapisy mogą ograniczać uprawnienie konsumenta do dochodzenia nieważności umowy. Jednak współczesna linia orzecznicza stoi na jednoznacznym stanowisku: postanowienia te nie pozbawiają konsumentów prawa do unieważnienia umowy.
Sądy wielokrotnie wskazywały, że wspomniane klauzule były na tyle niejasne i nieprecyzyjne, iż konsument nie był w stanie w sposób samodzielny i rzetelny zweryfikować, w jaki sposób bank faktycznie ustalał stosowany kurs waluty. Brak transparentności tych postanowień oznacza, że nie mogą one być uznane za indywidualnie uzgodnione ani za zgodne z zasadą równowagi kontraktowej stron.
Podsumowanie
Umowy kredytu w euro (EUR) zawierane w 2011 r. z Nordea Bank S.A. mogą – podobnie jak kredyty frankowe – zostać uznane za nieważne w całości, jeżeli zawierają niedozwolone postanowienia dotyczące mechanizmu przeliczeniowego. Sam fakt, że kredytobiorca miał możliwość spłaty zobowiązania bezpośrednio w euro, nie eliminuje abuzywności klauzul odnoszących się do sposobu ustalania kursu waluty przy wypłacie kredytu.
W świetle aktualnego orzecznictwa sądowego – zarówno krajowego, jak i unijnego – konsumentom przysługują pełne podstawy do dochodzenia swoich praw, w tym do żądania stwierdzenia nieważności umowy kredytu oraz zwrotu świadczeń nienależnych uiszczonych na jej podstawie.
Słowem: kredyt w euro zawarty z Nordea Bank S.A. w 2011 r. nie jest odporny na unieważnienie a w treści wzorce umownego proponowanego przez Nordea Bank S.A. znajdują się typowe klauzule przeliczeniowe o charakterze abuzywnym, analogiczne do tych, które doprowadziły do upadku tysięcy umów frankowych.
autor:
r.pr. Adam Kaczmarzyk
