W dniu 27 listopada 2025 r. Trybunał Sprawiedliwości Unii Europejskiej wydał kolejny istotny wyrok dotyczący ochrony konsumentów w sporach związanych z kredytami indeksowanymi i denominowanymi do walut obcych. Orzeczenie dotyczyło możliwości obciążenia konsumenta kosztami postępowania wszczętego przez bank, żądającego zwrotu kapitału po unieważnieniu umowy kredytowej. Pytanie prejudycjalne złożył Sąd Okręgowy w Warszawie, który prowadził sprawę z powództwa banku przeciwko kredytobiorcy.
Wyrok ma szerokie znaczenie praktyczne, ponieważ dotyka zagadnienia często pojawiającego się w sporach frankowych: czy konsument, który doprowadził do stwierdzenia nieważności umowy zawierającej niedozwolone postanowienia, może następnie zostać obciążony kosztami procesu zainicjowanego przez bank.
1. Tło sprawy i argumenty sądu krajowego
Stan faktyczny był typowy dla sporów po unieważnieniu umów frankowych. Po tym, jak sąd prawomocnie uznał umowę kredytową za nieważną, bank wytoczył kredytobiorcy powództwo o zapłatę kapitału kredytu (ok. 640 tys. zł) wraz z odsetkami ustawowymi za opóźnienie. Jednocześnie bank domagał się zasądzenia kosztów procesu, w tym:
- opłaty od pozwu,
- kosztów zastępstwa procesowego,
Sąd Okręgowy, kierując pytanie prejudycjalne, zwrócił uwagę na istotną dysproporcję między sytuacją prawną przedsiębiorcy a sytuacją konsumenta. Gdyby konsument został obciążony kosztami procesu wytoczonego przez bank, łączny ciężar finansowy mógłby przekroczyć ten, który poniósłby, gdyby sam przegrał swoje postępowanie o unieważnienie umowy. Takie ryzyko, jak argumentował sąd, mogłoby wywołać efekt odstraszający i zniechęcić konsumentów do korzystania z ochrony przewidzianej w prawie Unii.
2. Podstawa prawna: dyrektywa 93/13/EWG
Kluczowe znaczenie ma wykładnia dyrektywy 93/13/EWG w sprawie nieuczciwych warunków w umowach konsumenckich, która nakłada na państwa członkowskie obowiązek zapewnienia konsumentom realnej i skutecznej ochrony przed abuzywnymi postanowieniami umownymi.
Trybunał wielokrotnie podkreślał, że skuteczność ochrony musi obejmować wszystkie etapy sporu wynikającego z nieuczciwej umowy. Tym samym ochrona ta nie może kończyć się na etapie unieważnienia umowy – musi także obejmować tzw. postępowania następcze, w tym powództwa banku o rozliczenie stron po stwierdzeniu nieważności umowy.
3. Tezy orzeczenia TSUE
W odpowiedzi na pytanie prejudycjalne Trybunał stwierdził jednoznacznie, że:
- Obciążenie konsumenta kosztami procesu wytoczonego przez bank po unieważnieniu umowy może naruszać zasadę skuteczności ochrony przewidzianej dyrektywą 93/13.
Trybunał uznał, że konsument nie może ponosić nieproporcjonalnego ryzyka finansowego, które mogłoby zniechęcić go do dochodzenia swoich praw. Skoro unieważnienie umowy następuje z powodu działania banku, który posłużył się nieuczciwymi postanowieniami, to konsument nie powinien być narażony na konsekwencje finansowe wynikające z wtórnych działań banku.
- System kosztów procesu w prawie krajowym nie może neutralizować unijnej ochrony konsumenta.
Niezależnie od zasad odpowiedzialności za wynik procesu, obowiązujących w prawie krajowym (np. art. 98 k.p.c.), sąd jest zobowiązany stosować je w sposób zgodny z dyrektywą. Jeżeli zatem obciążenie konsumenta kosztami miałoby skutek odstraszający, sąd musi odstąpić od standardowych reguł.
- Właściwa ochrona konsumenta obejmuje cały spór, a nie jedynie etap unieważnienia umowy.
Orzeczenie wpisuje się w dotychczasowe orzecznictwo, w którym TSUE konsekwentnie buduje linię ochrony konsumenta jako strony ekonomicznie słabszej. W ocenie Trybunału ochrona ta powinna być pełna i nieprzerywana, a bank – jako strona korzystająca z nieuczciwych warunków – nie może czerpać korzyści z asymetrii procesowej.
4. Konsekwencje dla praktyki sądowej i rynku finansowego
Wyrok będzie miał daleko idące skutki dla praktyki orzeczniczej i strategii procesowych banków.
- Ograniczenie możliwości przerzucenia kosztów na konsumenta
Sądy krajowe będą musiały uwzględniać wyrok TSUE i analizować, czy obciążenie konsumenta kosztami jest zgodne z zasadą skuteczności. Prowadzić będzie powyższe do odstąpienia od obciążania konsumentów kosztami nawet w sytuacji, gdy formalnie przegrywają oni proces zainicjowany przez bank. Słowem – nie będzie istniało ryzyko finansowe po stronie kredytobiorcy formułującego roszczenie wedle teorii dwóch kondykcji.
- Zmiana strategii banków w zakresie powództw następczych
Banki mogą ograniczyć kierowanie powództw o zapłatę po unieważnieniu umów, ponieważ postępowania te staną się mniej opłacalne – szczególnie jeśli koszty procesu nie będą mogły zostać przerzucone na konsumenta.
- Wzmocnienie pozycji procesowej konsumentów
Kredytobiorcy mogą czuć się bezpieczniej, podejmując decyzję o wytoczeniu powództwa o unieważnienie umowy. Wyrok ogranicza ryzyko finansowe związane z potencjalnymi reakcjami banku po stwierdzeniu nieważności.
5. Podsumowanie
Wyrok TSUE z 27 listopada 2025 r. stanowi kolejny krok w kierunku umocnienia pozycji konsumentów w sporach z instytucjami finansowymi. Trybunał jasno wskazał, że:
- obciążenie konsumenta kosztami procesu wytoczonego przez bank po unieważnieniu umowy kredytowej jest sprzeczne z zasadą skuteczności ochrony konsumenckiej,
- ochrona zagwarantowana dyrektywą 93/13 obejmuje cały spór, a nie tylko etap unieważnienia umowy,
- sądy krajowe muszą stosować przepisy o kosztach procesu w sposób prounijny i prokonsumencki.
Orzeczenie będzie miało istotny wpływ na praktykę sądową w sprawach dotyczących kredytów walutowych i może ograniczyć skalę powództw wtórnych wytaczanych przez banki i tym samym zwiększyć szansę na szybsze rozliczenie się z bankiem po prawomocnym wyroku na zasadzie porozumienia kompensacyjnego.
