Orzeczenie Trybunału Konstytucyjnego z dnia 2 grudnia 2025 roku (sygn. akt P 10/16) stanowi jedno z ważniejszych rozstrzygnięć ostatnich lat w zakresie prawa rzeczowego, dotyczące szczególnie kwestii zasiedzenia służebności odpowiadającej treścią służebności przesyłu. Wskutek tego wyroku Trybunał uznał, że przepisy wcześniej interpretowane w ten sposób, iż przedsiębiorcy przesyłowi mogli nabywać służebność odpowiadającą treścią służebności przesyłu poprzez zasiedzenie jeszcze przed wejściem w życie art. 305¹–305⁴ Kodeksu cywilnego, są sprzeczne z Konstytucją RP. Orzeczenie to opiera się na analizie zgodności art. 292 w zw. z art. 285 § 1 i 2 Kodeksu cywilnego oraz powiązanych norm z art. 21 ust. 1, art. 64 ust. 2 i 3 w związku z art. 31 ust. 3 Konstytucji RP, co doprowadziło do uznania takiej praktyki za naruszającą swobodę korzystania z własności i zasadę przewidywalności prawa.
Dotychczasowa praktyka sądowa — zasiedzenie służebności przesyłu
Orzeczenie TK ma fundamentalne znaczenie praktyczne dla tysięcy właścicieli nieruchomości, przez które przebiegają urządzenia przesyłowe posadowione historycznie, często na wiele lat przed wprowadzeniem instytucji służebności przesyłu do Kodeksu cywilnego. Do tej pory bowiem w orzecznictwie sądów powszechnych przyjmowano, że przedsiębiorcy mogli nabywać prawo do korzystania z nieruchomości poprzez zasiedzenie służebności gruntowej o treści odpowiadającej służebności przesyłu, licząc okres posiadania od momentu wejścia na działkę, nawet wtedy, gdy formalna instytucja służebności przesyłu jeszcze nie istniała. W praktyce prowadziło to do sytuacji, w której przedsiębiorstwa przesyłowe mogły wykazać zasiedzenie i w ten sposób pozbawić właścicieli roszczeń o wynagrodzenie za wcześniejsze bezumowne korzystanie z nieruchomości oraz prawa do uchylenia tej służebności.
Istota rozstrzygnięcia Trybunału Konstytucyjnego
Trybunał Konstytucyjny, analizując proporcje między normami konstytucyjnymi a praktyką sądową, wskazał, że nabywanie prawa przez zasiedzenie wówczas, gdy w systemie prawnym nie istniała instytucja służebności przesyłu, narusza zasadę numerus clausus praw rzeczowych oraz pozbawia właścicieli możliwości przewidzenia skutków prawnych bezczynności w przeszłości. W rezultacie wyrok ten stwarza podstawę dla rewizji orzeczeń sądowych, które wcześniej uznały zasiedzenie takiej służebności za dopuszczalne, oraz otwiera drogę do dochodzenia roszczeń o wynagrodzenie za bezumowne korzystanie z nieruchomości, które wcześniej były oddalane właśnie ze względu na uznanie istnienia takiej służebności.
Praktyczne skutki wyroku dla właścicieli nieruchomości
Dla właścicieli nieruchomości najistotniejszym praktycznym skutkiem wyroku Trybunału jest możliwość skorzystania z instytucji wznowienia postępowania w sprawach o wynagrodzenie za bezumowne korzystanie, które zostały prawomocnie zakończone w ciągu ostatnich 10 lat. Zgodnie z art. 399 i nast. Kodeksu postępowania cywilnego, wznowienie postępowania jest możliwe w sytuacji zaistnienia nowych okoliczności, które mogłyby mieć istotny wpływ na wynik sprawy, w tym w świetle orzeczenia Trybunału Konstytucyjnego. Właściciele, którzy wcześniej przegrali sprawy o wynagrodzenie za bezumowne korzystanie z nieruchomości z uwagi na uznanie zasiedzenia służebności, mają obecnie 3 miesiące od dnia wejścia w życie tego wyroku na złożenie wniosku o wznowienie. Jeśli pozwany okres minął, możliwe są wyjątki, np. kiedy strona była pozbawiona możliwości działania lub nie była należycie reprezentowana w pierwotnym postępowaniu.
Znaczenie tego wyroku jest tym większe, że otwiera on drogę do dochodzenia praw przysługujących właścicielom nieruchomości, którzy dotychczas obawiali się wszczynania postępowań sądowych z obawy przed niekorzystnym orzecznictwem. Ponadto nawet właściciele, którzy poprzednio nie podejmowali działań w sądzie, mogą obecnie rozważyć wystąpienie z powództwem o wynagrodzenie za okres, w którym przedsiębiorca korzystał z nieruchomości bez tytułu prawnego, co jeszcze niedawno było niemożliwe lub skutecznie oddalane ze względu na uznaną zasiedziałą służebność.
Zagrożenia wynikające z braku publikacji wyroku w Dzienniku Ustaw RP
Zagrożenia wynikające z nieopublikowania wyroku w Dzienniku Ustaw RP należy rozpatrywać w kontekście formalnej skuteczności orzeczeń wydawanych przez Trybunał Konstytucyjny. Zgodnie z obowiązującymi zasadami, orzeczenie TK ma moc powszechnie obowiązującą dopiero po jego opublikowaniu – zapewnia to jego ogólną dostępność i możliwość stosowania w praktyce sądowej oraz administracyjnej. Brak publikacji w Dzienniku Ustaw RP może prowadzić do realnych problemów interpretacyjnych i praktycznych, ponieważ sądy powszechne, organy administracyjne oraz strony postępowań mogą nie mieć formalnego źródła, do którego mogą się odwołać. O ile treść orzeczenia TK wiąże bezpośrednio sądy i organy, to dopiero powszechna publikacja zapewnia możliwość realnego stosowania i powoływania się na nie w konkretnych postępowaniach sądowych, w tym we wnioskach o wznowienie lub w pozwach.
Brak publikacji może powodować, że sędziowie i pełnomocnicy stron nie będą mogli konstruktywnie odnieść się do treści wyroku w postępowaniach, które już toczą się w sądach, co z kolei może skutkować różnorodnym stosowaniem prawa, przedłużaniem postępowań i utrudnieniem właścicielom dochodzenia swoich praw. Ponadto, jeżeli orzeczenie nie zostanie formalnie opublikowane, może to budzić wątpliwości co do jego skuteczności w stosowaniu w praktyce, szczególnie w sprawach, w których strony dopiero planują skierowanie swoich roszczeń do sądu lub występują z wnioskami o wznowienie postępowań.
Wreszcie, opóźnienia w publikacji mogą rodzić także wątpliwości co do bezpieczeństwa prawnego stron i pewności obrotu prawnego. Właściciel, który planuje dochodzić roszczeń w oparciu o wyrok TK, musi mieć pewność, że tekst orzeczenia jest dostępny i ma moc prawną – co jest bezwzględnie związane z jego publikacją. Brak tego kluczowego elementu może powodować opóźnienia w dochodzeniu praw, a nawet prowadzić do sytuacji, w których terminy procesowe mogą zostać zainicjowane lub zakończone bez uwzględnienia efektów orzeczenia.
Podsumowanie
Reasumując, orzeczenie Trybunału Konstytucyjnego z dnia 2 grudnia 2025 roku ma znaczący wpływ na sytuację właścicieli nieruchomości obciążonych urządzeniami przesyłowymi, otwierając nowe możliwości dochodzenia wynagrodzenia za bezumowne korzystanie i korygując dotychczasową praktykę nabywania służebności poprzez zasiedzenie. Jednocześnie jednak brak jego formalnej publikacji w Monitorze Sądowym i Gospodarczym stanowi poważne zagrożenie dla jego praktycznego stosowania i pewności prawa, dlatego tak ważne jest, aby właściwy organ doprowadził do niezwłocznej publikacji tego orzeczenia.
Najczęściej zadawane pytania (FAQ)
Co orzekł Trybunał Konstytucyjny w wyroku P 10/16 z 2 grudnia 2025 roku?
Trybunał uznał, że przepisy pozwalające przedsiębiorcom przesyłowym na nabywanie służebności odpowiadającej treścią służebności przesyłu poprzez zasiedzenie — jeszcze przed wejściem w życie art. 305¹–305⁴ Kodeksu cywilnego — są niezgodne z Konstytucją RP. Orzeczenie wskazało, że taka praktyka narusza zasadę numerus clausus praw rzeczowych oraz pozbawia właścicieli możliwości przewidzenia skutków prawnych bezczynności.
Ile czasu mam na złożenie wniosku o wznowienie postępowania po wyroku TK P 10/16?
Właściciele, którzy przegrali sprawy o wynagrodzenie za bezumowne korzystanie z nieruchomości z uwagi na uznanie zasiedzenia służebności, mają 3 miesiące od dnia wejścia w życie wyroku TK na złożenie wniosku o wznowienie. Wznowienie dotyczy spraw prawomocnie zakończonych w ciągu ostatnich 10 lat.
Czy mogę wznowić postępowanie, jeśli upłynął termin 3 miesięcy?
W wyjątkowych sytuacjach tak — na przykład gdy strona była pozbawiona możliwości działania lub nie była należycie reprezentowana w pierwotnym postępowaniu. Są to jednak przypadki szczególne, wymagające dodatkowego uzasadnienia.
Czy wyrok TK P 10/16 otwiera drogę do nowych pozwów o wynagrodzenie za bezumowne korzystanie?
Tak. Nawet właściciele, którzy wcześniej nie podejmowali działań sądowych, mogą teraz rozważyć wystąpienie z powództwem o wynagrodzenie za okres, w którym przedsiębiorca korzystał z nieruchomości bez tytułu prawnego. Dotychczas takie roszczenia były skutecznie oddalane ze względu na uznaną zasiedziałą służebność.
Dlaczego brak publikacji wyroku TK w Dzienniku Ustaw stanowi problem?
Orzeczenie TK ma moc powszechnie obowiązującą dopiero po opublikowaniu. Brak publikacji powoduje, że sądy, organy administracyjne i strony postępowań mogą nie mieć formalnego źródła, do którego mogą się odwołać. Może to prowadzić do różnorodnego stosowania prawa, przedłużania postępowań i opóźnień w dochodzeniu roszczeń przez właścicieli.
Kogo dotyczy wyrok TK P 10/16 z 2 grudnia 2025 roku?
Wyrok dotyczy przede wszystkim właścicieli nieruchomości, przez które przebiegają urządzenia przesyłowe posadowione historycznie — często na wiele lat przed wprowadzeniem instytucji służebności przesyłu do Kodeksu cywilnego. Otwiera on nowe możliwości dochodzenia wynagrodzenia za bezumowne korzystanie i koryguje dotychczasową praktykę sądową w zakresie zasiedzenia.
