Wyrok Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej (TSUE) z dnia 3 października 2019 roku w sprawie C‑260/18 (Dziubak)
Sprawa Państwa Dziubak bez wątpienia stała się symbolem batalii kredytobiorców frankowych z sektorem bankowym w Polsce. Wyrok Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej (TSUE) z 3 października 2019 r. w sprawie C‑260/18) zapoczątkował falę pozwów przeciwko bankom i otworzył drogę do masowego unieważniania umów kredytowych indeksowanych lub denominowanych do franka szwajcarskiego.
Jednym z kluczowych zagadnień związanych z dochodzeniem roszczeń przez kredytobiorców jest kwestia terminu przedawnienia – kiedy się rozpoczyna i kiedy upływa. Odpowiedź na to pytanie nie jest jednoznaczna i wymaga omówienia zarówno przepisów prawa krajowego, jak i orzecznictwa TSUE oraz Sądu Najwyższego.
Wyrok w sprawie Państwa Dziubak – znaczenie dla kredytobiorców
W sprawie C‑260/18 TSUE stwierdził, że postanowienia umowy kredytowej zawartej przez Państwa Dziubak z Raiffeisen Bank International zawierają niedozwolone klauzule przeliczeniowe, których nie można zastąpić przepisami dyspozytywnymi. W praktyce oznaczało to możliwość unieważnienia całej umowy. Orzeczenie to nie tylko wzmocniło pozycję kredytobiorców w sporach sądowych, ale także wywołało pytania dotyczące skutków finansowych takiego unieważnienia, w tym zasad zwrotu świadczeń oraz przedawnienia roszczeń.
Czym jest przedawnienie roszczeń?
Zgodnie z Kodeksem cywilnym, roszczenia majątkowe ulegają przedawnieniu, co oznacza, że po upływie określonego terminu dłużnik może uchylić się od ich zaspokojenia. Dla konsumentów podstawowy termin przedawnienia wynosi 6 lat (po nowelizacji obowiązującej od dnia 9 lipca 2018 roku), natomiast dla przedsiębiorców – 3 lata. Jednak kluczowe znaczenie ma ustalenie, od kiedy termin ten zaczyna biec.
Kiedy zaczyna biec przedawnienie w sprawach frankowych?
W kontekście spraw frankowych problematyczne stało się ustalenie momentu rozpoczęcia biegu terminu przedawnienia roszczeń kredytobiorców o zwrot świadczenia nienależnego – czy następuje on od momentu zawarcia umowy, od chwili dokonania konkretnej spłaty, czy dopiero od momentu, gdy konsument dowiedział się o abuzywnym charakterze postanowień umowy.
Zgodnie z linią orzeczniczą wykształconą po wyroku TSUE z 2019 roku, dominujący stał się pogląd, że bieg terminu przedawnienia roszczeń konsumenta rozpoczyna się dopiero w momencie, gdy ten uzyskał wiedzę o wadliwości umowy i możliwości dochodzenia swoich praw. Takie stanowisko potwierdził również Sąd Najwyższy w uchwale z dnia 7 maja 2021 r. (sygn. akt: III CZP 6/21), wskazując, że konsument musi mieć nie tylko wiedzę o istnieniu niedozwolonych klauzul, ale również świadomość ich skutków prawnych.
Znaczenie wiedzy konsumenta na temat abuzywności klauzul umownych
Termin przedawnienia roszczeń kredytobiorców nie biegnie zatem automatycznie od daty zawarcia umowy czy pierwszej dokonanej przez kredytobiorców wpłaty. Dopiero bowiem od chwili, gdy kredytobiorca mógł realnie ocenić, że jego umowa zawiera klauzule abuzywne oraz od chwili, gdy kredytobiorca zna konsekwencje uznania swojej umowy za nieważną prawodawca nakazuje liczyć 6-letni termin przedawnienia roszczeń. Moment ten może być różny dla różnych osób – dla jednych będzie to dzień ogłoszenia wyroku TSUE w sprawie Państwa Dziubak (3 października 2019 roku), dla innych – data uzyskania opinii prawnej na temat abuzywności klauzul zawartych w umowie lub data złożenia reklamacji do banku.
Dzięki temu podejściu konsumenci zyskali więcej czasu na wystąpienie z roszczeniem wobec banku. Jednak trzeba pamiętać, że każda sprawa jest indywidualna i sądy oceniają stan świadomości konsumenta na podstawie konkretnych okoliczności sprawy.
Przedawnienie roszczeń banku
Warto podkreślić, że sytuacja banków, jako profesjonalnych podmiotów finansowych jest inna. W ich przypadku, jak wskazał TSUE w kolejnych orzeczeniach (m.in. z dnia 15 czerwca 2023 roku– sygn. akt: C‑520/21), termin przedawnienia roszczeń banku rozpoczyna się najpóźniej z chwilą, gdy konsument zakwestionuje umowę – na przykład przez wezwanie do zapłaty, złożenie reklamacji czy wytoczenie powództwa. W związku z tym sądy coraz częściej oddalają powództwa banków o zwrot kapitału po upływie trzech lat od momentu, gdy bank uzyskał wiedzę o zakwestionowaniu umowy.
Kiedy może upłynąć termin przedawnienia?
Jeśli uznamy, że wielu kredytobiorców uzyskało wiedzę o wadliwości swoich umów w momencie ogłoszenia wyroku w sprawie Państwa Dziubak przeciwko Raiffeisen Bank International (czyli w dniu 3 października 2019 roku), to dla tych osób 6-letni termin przedawnienia upłynie dopiero w grudniu 2025 roku. W praktyce jednak kredytobiorcy znacznie później zorientowali się, że w ich umowie znajdują się postanowienia niedozwolone– najczęściej z chwilą weryfikacji umowy kredytu przez profesjonalne kancelarie prawne.
Podsumowanie
Sprawa Państwa Dziubak miała fundamentalne znaczenie dla ukształtowania orzecznictwa w sprawach frankowych. Wyrok TSUE z 2019 roku nie tylko otworzył drogę do unieważniania umów, ale też wpłynął na sposób liczenia terminów przedawnienia roszczeń. Dla konsumentów ważne jest, by świadomie ocenić moment, w którym uzyskali wiedzę o abuzywnym charakterze swojej umowy – od tego bowiem zależy, czy ich roszczenia nie uległy przedawnieniu.
