W stanie prawnym sprzed 3 sierpnia 2008 r. nie istniała ustawowa regulacja służebności przesyłu, a przepisy dotyczące służebności gruntowych nie przewidywały ustanawiania takich praw na rzecz przedsiębiorców, którzy nie byli właścicielami nieruchomości władnących. Pomimo tego w orzecznictwie ukształtował się pogląd dopuszczający możliwość zasiedzenia służebności gruntowej odpowiadającej treścią służebności przesyłu. W praktyce prowadziło to do sytuacji, w których urządzenia infrastrukturalne takie jak linie energetyczne, słupy, stacje transformatorowe, gazociągi czy wodociągi przez wiele lat znajdowały się na prywatnych nieruchomościach bez tytułu prawnego wynikającego z umowy lub decyzji administracyjnej oraz bez wypłaty wynagrodzenia należnego właścicielom gruntów.
W dniu 2 grudnia 2025 r. TK rozstrzygnął sprawę o sygn. akt P 10/16, zainicjowaną pytaniami prawnymi sądów rejonowych z Grudziądza i Brodnicy, dotyczącymi możliwości nabycia przez przedsiębiorstwa energetyczne (bądź Skarb Państwa) prawa do trwałego korzystania z cudzych nieruchomości, w postaci służebności gruntowej odpowiadającej treścią służebności przesyłu w drodze zasiedzenia.
Zasadniczo TK uznał, że praktyka dotychczas stosowana przez spółki przesyłowe oparta na zasiedzeniu służebności „przesyłu” ustanowionej przez analogię, jest niezgodna z Konstytucją RP. Trybunał podkreślił, że w polskim porządku prawnym ograniczone prawa rzeczowe, takie jak służebności, powinny wynikać bezpośrednio z ustawy. Tymczasem dopiero 3 sierpnia 2008 r. do Kodeksu cywilnego wprowadzono instytucję służebności przesyłu (art. 3051 i n. k.c.). Praktyka opierająca się na wcześniejszym zasiedzeniu służebności gruntowej „o treści odpowiadającej służebności przesyłu” stanowiła zatem niedopuszczalną analogię i nie mogła naruszać prawa własności bez odpowiedniej podstawy ustawowej.
W uzasadnieniu wyroku TK wskazano, że takie ograniczenie prawa własności bez formalnego wywłaszczenia i bez należnego odszkodowania lub wynagrodzenia naruszało standardy konstytucyjne, w szczególności gwarantowaną ochronę własności (art. 64 Konstytucji) oraz zasadę przewidywalności prawa.
W praktyce oznacza to, że dotychczasowe stwierdzenia zasiedzenia służebności przesyłu dokonywane w sprawach firm energetycznych zostają pozbawione podstawy prawnej. Właściciele nieruchomości, na których posadowiono linie energetyczne, gazociągi, sieci przesyłowe często jeszcze w czasach PRL odzyskują realną możliwość dochodzenia praw: petytoryjnych (np. usunięcia urządzeń), a co ważne odszkodowawczych lub z tytułu wynagrodzenia za bezumowne korzystanie z nich.
Skutki wyroku TK w świetle Uchwały Sądu Najwyższego z dnia 3 kwietnia 2024 r. w sprawie III CZP 103/22
Warto zwrócić uwagę, że sama instytucja roszczenia o wynagrodzenie za bezumowne korzystanie z rzeczy na podstawie przepisów o roszczeniach uzupełniających (art. 224 i 225 k.c.), była już wcześniej przedmiotem rozważań orzeczniczych. W uchwale Sądu Najwyższego z dnia 3 kwietnia 2024 r., III CZP 103/22, Izba Cywilna przyjęła, iż utrata własności rzeczy na skutek zasiedzenia nie pozbawia byłego właściciela prawa do wynagrodzenia za korzystanie z rzeczy za okres poprzedzający nabycie własności przez zasiedzenie.
Sąd Najwyższy wskazał, że roszczenia uzupełniające (w tym o wynagrodzenie) mają charakter obligacyjny i samodzielny niezależny od roszczenia windykacyjnego. Ich przyznanie nie koliduje z funkcją zasiedzenia rozumianą jako pierwotny sposób nabycia własności, gdyż zasiedzenie dotyczy wyłącznie własności, natomiast roszczenia uzupełniające dotyczą okresu wcześniejszego, kiedy właściciel faktycznie ponosił szkodę (brak wynagrodzenia za korzystanie z rzeczy przez posiadacza).
Zatem, według Sądu Najwyższego, nawet jeśli posiadacz rzeczy staje się właścicielem wskutek zasiedzenia, co wygasza uprawnienia właściciela do żądania wydania rzeczy, to roszczenie o wynagrodzenie pozostaje aktualne.
Dlaczego orzeczenie TK i uchwała Sądu Najwyższego to szansa dla właścicieli, ale też sygnał dla Spółek przesyłowych
Połączenie:
- nowego orzeczenia TK o niekonstytucyjności zasiedzenia służebności przesyłu;
- wcześniejszej uchwały SN przyznającej prawo do wynagrodzenia za bezumowne korzystanie;
tworzy realną możliwość dochodzenia roszczeń przez właścicieli nieruchomości, na których posadowiono sieci przesyłowe bez formalnej umowy i bez odszkodowania.
Dla właścicieli oznacza to, że mogą domagać się:
- zniesienia obciążeń (np. usunięcia słupów, linii, sieci),
- wynagrodzenia za dotychczasowe bezumowne korzystanie z nieruchomości za lata, gdy firmy przesyłowe korzystały z gruntów bez podstawy prawnej,
- ewentualnego odszkodowania za ograniczenie w korzystaniu z nieruchomości (np. przez niemożność zabudowy, zmniejszoną wartość działki).
Dla spółek przesyłowych i Skarbu Państwa to sygnał, że wcześniej przyjęta strategia oparta na zasiedzeniu może być przesądzona jako błędna i rodzić roszczenia finansowe. W istocie wielu właścicieli działek może żądać rekompensaty.
Orzeczenie TK z 2 grudnia 2025 r. w sprawie P 10/16, w połączeniu z wcześniejszą uchwałą SN z 3 kwietnia 2024 r. (III CZP 103/22), znacząco zmienia krajobraz ochrony prawa własności w Polsce, zwłaszcza w kontekście służebności przesyłu i infrastruktury przesyłowej. Dla wielu właścicieli gruntów oznacza to realną szansę na rekompensatę za lata bezumownego korzystania z nieruchomości.
Zachęcamy wszystkich właścicieli nieruchomości, na których znajdują się słupy energetyczne, linie wysokiego napięcia, gazociągi, wodociągi lub inne urządzenia infrastrukturalne, do weryfikacji swojego stanu prawnego. Każdy stan faktyczny wymaga jednak szczegółowej analizy prawnej z uwzględnieniem dokumentacji geodezyjnej, historii posadowienia urządzeń oraz treści ewentualnych wcześniejszych decyzji administracyjnych. W wielu przypadkach istnieją realne i skuteczne podstawy do uzyskania wynagrodzenia sięgającego nawet kilkuset tysięcy złotych.
Jeśli Twoja nieruchomość jest obciążona instalacją przesyłową zapraszamy do kontaktu z naszą kancelarią. Dokonamy wstępnej analizy i wskażemy możliwe ścieżki dochodzenia roszczeń. Wspólnie przywrócimy ochronę Twojego prawa własności.
Autor: apl. adw. Maciej Banaszek
