W sporach sądowych między kredytobiorcami (tzw. „frankowiczami”) a bankami coraz częściej pojawia się pytanie: od kiedy należy liczyć odsetki ustawowe za opóźnienie, w przypadku gdy bank dokonuje potrącenia kwoty kapitału kredytu ze świadczeniem kredytobiorców, spełnionym w wykonaniu nieważnej umowy. Odpowiedź na to pytanie ma istotne znaczenie dla rozliczeń stron po unieważnieniu umowy kredytowej.
Potrącenie a zwrot nienależnych świadczeń
W sytuacji, gdy sąd stwierdzi nieważność umowy kredytowej, strony mają obowiązek zwrócić sobie nawzajem to, co świadczyły – kredytobiorca zwraca kwotę udostępnionego kapitału, a bank – wszystkie wpłaty dokonane przez konsumenta. Rozliczenie to następuje na tzw. zasadzie dwóch kondykcji przy zastosowaniu której strony zwracają sobie to, co świadczyły. Coraz częściej jednak, banki dokonują potrącenia swoich roszczeń o zwrot kwoty kapitału kredytu z roszczeniem konsumenta o zwrot nienależnie pobranych przez bank rat.
Potrącenie to forma spełnienia świadczenia – zgodnie z art. 498 Kodeksu cywilnego, gdy dwie osoby są względem siebie dłużnikami i wierzycielami, każda z nich może potrącić swoje roszczenie z roszczeniem drugiej strony, o ile są spełnione ustawowe przesłanki. Skutkiem potrącenia jest wzajemne umorzenie roszczeń w zakresie, w jakim się pokrywają.
Odsetki ustawowe za opóźnienie – jak obliczyć należność kredytobiorców?
Zgodnie z art. 481 § 1 Kodeksu cywilnego, odsetki za opóźnienie należą się, jeśli dłużnik opóźnia się ze spełnieniem świadczenia pieniężnego. Kluczowe jest więc ustalenie, od kiedy bank pozostaje w opóźnieniu wobec konsumenta.
W praktyce sądowej przyjmuje się, że opóźnienie banku zaczyna się dopiero wtedy, gdy kredytobiorca wezwie bank do zapłaty – np. przez złożenie reklamacji, wezwania przedsądowego lub pozwu. Od tej chwili bank powinien spełnić swoje świadczenie. Jeśli tego nie robi, naliczane są odsetki ustawowe za opóźnienie.
Jednak sytuacja komplikuje się, gdy bank dokonuje potrącenia. Zgodnie z art. 499 zd. 2 Kodeksu cywilnego oświadczenie o potrąceniu ma moc wsteczną od chwili, kiedy stało się ono możliwe. Z przedmiotowego przepisu jednoznacznie wynika, iż moc wsteczna oświadczenia o potrąceniu ograniczona jest tzw. stanem potrącalności. Zachodzi on wówczas, gdy spełnione są wszystkie przesłanki pozytywne (z art. 498 § 1 k.c.) i nie zachodzi żadna z przesłanek negatywnych potrącenia, w szczególności z art. 505 Kodeksu cywilnego. Moc wsteczna potrącenia dotyczy w szczególności odsetek za opóźnienie, jako roszczenia akcesoryjnego wobec roszczenia głównego, które wygasają w takim stosunku, w jakim dochodzi do umorzenia wierzytelności. Należy jednak pamiętać, iż odsetki należne przed dniem zaistnienia stanu potrącalności nie wygasają.
Powyższe jednoznacznie potwierdza również Sąd Najwyższy wskazując, że:
„Umorzenie wierzytelności będących przedmiotem potrącenia powoduje wygaśnięcie praw akcesoryjnych wobec tych wierzytelności. Od chwili wystąpienia retroaktywnego skutku wynikającego z art. 498 § 2 w zw. z art. 499 k.c., tj. od dnia powstania stanu potrącalności, za niebyłe uznać należy te skutki prawne, które wynikały z założenia istnienia wierzytelności, następnie umorzonych wskutek potrącenia. Dotyczy to w szczególności naliczanych odsetek za opóźnienie lub zwłokę za okres po dniu powstania stanu potrącalności od tej części każdej z wierzytelności wzajemnych, które uległy z tą chwilą umorzeniu. Skutek ten nie dotyczy jedynie tych odsetek od obu umorzonych wierzytelności należnych do chwili powstaniu stanu potrącalności.” (por. Wyrok Sądu Najwyższego z dnia 3 kwietnia 2014 r. V CSK 242/13).
Wobec powyższego do rozstrzygnięcia pozostaje fakt, kiedy powstaje stan potrącalności w sprawach z powództw konsumentów przeciwko bankom, których przedmiotem jest powoływanie się na istnienie w umowach kredytu klauzul niedozwolonych. W orzecznictwie nie budzi wątpliwości, że świadczenia pieniężne spełnione przez obie strony w wykonaniu tego rodzaju nieważnej (nieistniejącej) umowy stanowią świadczenia nienależne. Z kolei świadczenia nienależne są roszczeniami bezterminowymi, a zatem stają się wymagalne po wezwaniu do zapłaty i upływie wyznaczonego tamże terminu. Tym samym wierzytelność Banku, przedstawiona do potrącenia, staje się wymagalna następnego dnia po upływie terminu wyznaczonego w wezwaniu do zapłaty i wówczas powstaje stan potrącalności. Kredytobiorcom należą się zatem odsetki ustawowe za opóźnienie od całej dochodzonej kwoty do dnia poprzedzającego stan potrącalności.
Pozorność oświadczeń banków
Nierzadko zdarza się tak, że oświadczenia banku dot. potrącenia wierzytelności stron umowy kredytu pozostają nieskuteczne ze względu na swój ewidentnie pozorny charakter. Należy wskazać, że Banki, składając oświadczenia o potrąceniu, nie mają w rzeczywistości zamiarów takich, jakie wynikałyby ze skorzystania z instytucji prawa cywilnego, jakim jest potrącenie wzajemnych wierzytelności.
Należy uwypuklić, że banki swoją obronę opierają na twierdzeniu, że umowy kredytu zawarte z konsumentami nie zawierają klauzul abuzywnych, a co za tym idzie – są ważne i skuteczne. Z drugiej jednak strony, kierując do kredytobiorców wezwania do zapłaty oraz formułując oświadczenia o potrąceniu, Bank opiera się na twierdzeniu, że umowa kredytu jest nieważna. Dla wielu kredytobiorców stanowisko banku pozostaje niezrozumiałe- Bank bowiem stawia roszczenie o zwrot kwoty wypłaconego kapitału w stan wymagalności wywołując ten sam skutek, jaki niesie za sobą stwierdzenie nieważności umowy kredytu jednocześnie wskazując, ze umowa kredytu jest ważna i powinna wiązać strony.
Podsumowanie
Opierając się na powyższym wywodzie, należy wskazać, że w sporach między kredytobiorcami (tzw. frankowiczami) a bankami, istotną kwestią jest ustalenie, od kiedy należą się kredytobiorcy odsetki ustawowe za opóźnienie. Po uznaniu umowy za nieważną, każda ze stron powinna zwrócić drugiej to, co świadczyła – bank otrzymane raty, a konsument kwotę kapitału udostępnionego przez bank.
Banki często dokonują potrąceń swoich roszczeń względem kredytobiorców, co wpływa na sposób naliczania odsetek. Potrącenie, zgodnie z Kodeksem cywilnym, ma skutek wsteczny od momentu, kiedy powstał tzw. „stan potrącalności” – czyli spełnione zostały wszystkie przesłanki dopuszczalności potrącenia. Odsetki za opóźnienie należą się konsumentom do dnia powstania tego stanu. Po tej dacie roszczenia ulegają wzajemnemu umorzeniu, a odsetki nie są już należne.
W praktyce, stan potrącalności powstaje dzień po upływie terminu wyznaczonego w wezwaniu do zapłaty – bo roszczenia z tytułu świadczeń nienależnych (którymi są świadczenia z nieważnych umów) są bezterminowe i stają się wymagalne po wezwaniu.
