Przejrzystość postanowień umownych dotyczących indeksacji kredytów walutowych ma duże znaczenie w sporach konsumenckich z bankami. Choć debata publiczna przez długi czas koncentrowała się przede wszystkim na kredytach powiązanych z kursem franka szwajcarskiego, podobne problemy prawne występują również przy kredytach indeksowanych lub denominowanych do euro.
Szczególnej analizy wymaga konstrukcja mechanizmu przeliczeniowego stosowanego we wzorcach umownych DNB NORD, w tym postanowienia Załącznika nr 6 regulującego zasady ustalania kursów walut obcych. Treść tych postanowień może budzić poważne wątpliwości zarówno na gruncie krajowego prawa zobowiązań, jak i standardu ochrony konsumenta wynikającego z Dyrektywy 93/13/EWG.
Na czym polega wymóg przejrzystości w prawie unijnym?
Zgodnie z utrwalonym orzecznictwem Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej obowiązek transparentności postanowień umownych nie ogranicza się do ich formalnej poprawności językowej.
TSUE wielokrotnie podkreślał, że konsument powinien mieć możliwość nie tylko zapoznania się z literalnym brzmieniem postanowienia, lecz także realnego zrozumienia konsekwencji ekonomicznych wynikających z zawieranej umowy. Transparentność mechanizmu indeksacji wymaga więc takiego ukształtowania stosunku prawnego, aby przeciętny konsument mógł:
- ustalić sposób wyliczania własnego zobowiązania,
- zweryfikować poprawność stosowanych przeliczeń,
- oszacować ekonomiczne skutki ryzyka walutowego.
Wymóg ten odnosi się szczególnie do postanowień określających mechanizm ustalania kursów walut stosowanych zarówno przy uruchomieniu kredytu, jak i przy spłacie poszczególnych rat.
Jak działał mechanizm przewidziany w Załączniku nr 6 DNB NORD?
W przypadku wzorca stosowanego przez DNB NORD mechanizm indeksacji opierał się na odwołaniu do kursów walut ustalanych w Tabeli Kursów Walut Obcych banku.
Postanowienia Załącznika nr 6 przewidywały co do zasady zastosowanie kursu kupna waluty przy uruchomieniu kredytu. Jednocześnie wzorzec umowny:
- nie określał sposobu ustalania kursów publikowanych przez bank,
- nie przewidywał obiektywnych parametrów wpływających na wysokość kursu,
- nie wskazywał zasad ustalania spreadu walutowego,
- nie wyznaczał granic swobody banku przy tworzeniu tabel kursowych.
W rezultacie kredytobiorca nie mógł samodzielnie ustalić wysokości własnego zobowiązania ani zweryfikować poprawności mechanizmu stosowanego przez bank.
Dlaczego ust. 3.2 Załącznika nr 6 ma szczególne znaczenie?
Szczególnej uwagi wymaga konstrukcja ust. 3.2 Załącznika nr 6 wzorca DNB NORD.
W odróżnieniu od części wzorców stosowanych przez inne banki postanowienie to zawierało formalne odwołanie do kursu średniego Narodowego Banku Polskiego. Wskazywało także maksymalny poziom odchylenia kursu bankowego od kursu średniego NBP na poziomie 10%.
Na pierwszy rzut oka mogłoby się wydawać, że takie rozwiązanie ograniczało swobodę banku i dawało kredytobiorcy możliwość weryfikacji sposobu ustalania kursu waluty. Dokładniejsza analiza tego postanowienia prowadzi jednak do odmiennych wniosków.
Ust. 3.2 nie przewidywał automatycznego ani matematycznie określonego sposobu ustalania kursu sprzedaży. Postanowienie wyznaczało jedynie maksymalną granicę potencjalnego odchylenia od kursu średniego NBP, ale nie określało:
- w jaki sposób bank ustala konkretną wysokość spreadu,
- jakie czynniki ekonomiczne wpływają na poziom odchylenia,
- według jakich kryteriów bank decyduje o zastosowaniu spreadu o określonej wysokości,
- w jakich okolicznościach spread może ulegać zmianie.
W praktyce oznaczało to, że konsument znał wyłącznie maksymalną granicę odchylenia kursowego. Nie mógł jednak przewidzieć rzeczywistego sposobu wykonywania przez bank uprawnienia wynikającego z umowy.
Sama konstrukcja dopuszczająca możliwość stosowania kursu odbiegającego nawet o 10% od kursu średniego NBP tworzyła dla kredytobiorcy dodatkowe ryzyko ekonomiczne. Jego rzeczywista skala mogła być trudna do oszacowania w chwili zawierania umowy.
Dla wymogu transparentności wynikającego z Dyrektywy 93/13 znaczenie ma nie tylko formalne wskazanie granic uprawnienia banku. Znaczenie ma także to, czy konsument może realnie zrozumieć ekonomiczne skutki stosowanego mechanizmu.
Tymczasem ust. 3.2:
- nie zawierał przejrzystego algorytmu ustalania kursu,
- nie zapewniał kredytobiorcy możliwości samodzielnego wyliczenia wysokości przyszłych świadczeń,
- pozostawiał bankowi istotny zakres uznaniowości przy określaniu poziomu spreadu walutowego.
W konsekwencji nawet formalne odwołanie do kursu średniego NBP nie usuwało zasadniczych wątpliwości dotyczących przejrzystości oraz jednoznaczności analizowanego mechanizmu przeliczeniowego.
Transparentność ekonomiczna a obowiązek informacyjny banku
W orzecznictwie TSUE wielokrotnie podkreślano, że konsument powinien otrzymać informacje pozwalające mu zrozumieć rzeczywisty zakres ryzyka ekonomicznego związanego z zawieraną umową.
Obowiązek ten nie ogranicza się do odebrania od kredytobiorcy standardowego oświadczenia o świadomości ryzyka walutowego. Bank powinien przedstawić informacje umożliwiające rzeczywistą ocenę:
- wpływu zmian kursowych na wysokość świadczeń,
- wpływu zmian kursowych na saldo zadłużenia,
- mechanizmu działania spreadu walutowego,
- sposobu ustalania kursów stosowanych przez bank.
W wielu przypadkach konstrukcja wzorca DNB NORD nie pozwalała konsumentowi na dokonanie takiej oceny. Kredytobiorca znał jedynie źródło kursu waluty, czyli tabelę banku. Nie znał jednak metodologii jej tworzenia ani ekonomicznych konsekwencji stosowanego mechanizmu przeliczeniowego.
Czy świadczenie kredytobiorcy było możliwe do oznaczenia?
Szczególnego omówienia wymaga również oznaczalność świadczenia kredytobiorcy.
W klasycznej konstrukcji stosunku zobowiązaniowego essentialia negotii powinny zostać określone w sposób pozwalający ustalić zakres świadczeń stron już w chwili zawarcia umowy. Umowa może też odwoływać się do obiektywnych i weryfikowalnych kryteriów, które pozwalają ustalić wysokość świadczenia w przyszłości.
Mechanizm przewidziany w Załączniku nr 6 nie spełniał tego standardu w części dotyczącej ustalania kursów walut. Wysokość świadczenia kredytobiorcy zależała bowiem od tabel kursowych tworzonych jednostronnie przez bank według kryteriów niewskazanych w umowie.
Taka konstrukcja mogła prowadzić do istotnego zachwiania równowagi kontraktowej stron. Trudno ją również pogodzić z wymogiem przejrzystości wynikającym zarówno z prawa krajowego, jak i unijnego standardu ochrony konsumenta.
Niedozwolony charakter postanowień Załącznika nr 6
Pod numerem 6380 w rejestrze klauzul niedozwolonych wpisano standardowo umieszczaną we wzorcach DNB NORD klauzulę o treści:
„Do określenia własnego kursu kupna i sprzedaży waluty w Tabeli Bank stosuje odchylenie od średniego kursu danej waluty, określonej przez Narodowy Bank Polski. Różnica pomiędzy kursem kupna waluty a kursem sprzedaży waluty wynosi maksymalnie 10% od wartości obu kursów waluty. Różnica ta stanowi spread walutowy”.
Na niedozwolony charakter tej klauzuli wskazywały między innymi:
- Sąd Okręgowy – Sąd Ochrony Konkurencji i Konsumentów w wyroku z dnia 5 września 2013 r., sygn. akt XVII AmC 8868/12,
- Sąd Apelacyjny w Warszawie w wyroku z dnia 25 czerwca 2014 r., sygn. akt VI ACa 1930/13,
- Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 22 stycznia 2016 r., sygn. akt I CSK 1049/14.
Powyższe rozstrzygnięcia mogą stanowić istotny argument w procesie przeciwko DNB i wzmacniać pozycję kredytobiorcy, zwłaszcza gdy analizowana umowa zawiera analogiczny mechanizm ustalania kursów walut.
Wnioski dla kredytobiorców DNB NORD
Analiza mechanizmu przewidzianego w Załączniku nr 6 wzorca DNB NORD prowadzi do poważnych wątpliwości co do zgodności tego rozwiązania z wymogiem przejrzystości wynikającym z Dyrektywy 93/13 oraz krajowych zasad prawa zobowiązań.
Szczególnie istotny pozostaje ust. 3.2 Załącznika nr 6. Przewidywał on mechanizm, który pozwalał bankowi jednostronnie ustalać parametry wpływające bezpośrednio na wysokość świadczenia konsumenta. Jednocześnie nie określał przejrzystych i weryfikowalnych zasad wykonywania tego uprawnienia.
Ocena skutków prawnych takich postanowień wymaga każdorazowo indywidualnej analizy konkretnej umowy. Kierunek orzecznictwa TSUE oraz sądów krajowych wskazuje jednak na coraz szerszą ochronę konsumentów przed mechanizmami, które naruszają równowagę kontraktową i nie pozwalają kredytobiorcy realnie ocenić ekonomicznych skutków umowy.
