Spory dotyczące kredytów walutowych w Polsce kojarzą się przede wszystkim z kredytami powiązanymi z frankiem szwajcarskim. To właśnie one stały się punktem odniesienia dla dyskusji o klauzulach abuzywnych, spreadzie walutowym, tabelach kursowych i nieważności umowy kredytu.
Podobne wątpliwości pojawiają się jednak także przy kredytach powiązanych z euro. Choć skala sporów dotyczących kredytów EUR jest mniejsza niż w przypadku kredytów CHF, analiza praktyki bankowej stosowanej przez Bank DnB NORD Polska S.A. (obecnie DNB Bank Polska S.A.) w latach 2008–2011 pokazuje, że znaczenie mają konkretne postanowienia umowne, a nie sama waluta kredytu.
W centrum analizy znajdują się klauzule abuzywne, czyli niedozwolone postanowienia umowne. W sprawach dotyczących kredytów indeksowanych do euro mogą one prowadzić do stwierdzenia nieważności całej umowy kredytu, jeżeli sąd uzna, że bank ukształtował prawa i obowiązki konsumenta w sposób sprzeczny z dobrymi obyczajami oraz rażąco naruszający jego interesy.
Kiedy kredyt w euro może zawierać klauzule abuzywne?
Nie każda umowa kredytu powiązanego z euro zawiera niedozwolone postanowienia. Samo zawarcie umowy kredytu walutowego jest zgodne z prawem. Ocenę zmienia jednak sposób skonstruowania umowy, treść regulaminu, zasady przeliczania waluty oraz okoliczności zawarcia umowy.
Znaczenie ma przede wszystkim to, czy pracownik banku jasno i zrozumiale wyjaśnił zasady działania kredytu. Dotyczy to zwłaszcza sposobu ustalania kursu euro, zasad przeliczania rat oraz ryzyka związanego ze zmianą kursu waluty. Sądy badają, czy kredytobiorca mógł zrozumieć ekonomiczne skutki zawieranej umowy oraz samodzielnie oszacować wysokość zadłużenia i przyszłych rat kredytu.
Istotne pozostaje również to, czy postanowienia umowy były albo mogły być indywidualnie uzgadniane z klientem. O potencjalnych klauzulach abuzywnych można mówić wtedy, gdy kredytobiorca podpisuje wzorzec przygotowany wcześniej przez bank i nie ma realnej możliwości negocjowania jego treści. W takiej sytuacji konsument, czyli osoba zawierająca umowę na potrzeby prywatne, niezwiązane bezpośrednio z działalnością gospodarczą lub zawodową, znajduje się w słabszej pozycji niż bank jako profesjonalista.
Za niedozwolone mogą zostać uznane także te postanowienia, które dają bankowi zbyt dużą swobodę w ustalaniu wysokości zobowiązania kredytowego. Chodzi przede wszystkim o niejasne dla kredytobiorcy mechanizmy przeliczania euro na złote i złotych na euro.
Jeżeli konstrukcja umowy powodowała, że klient nie mógł samodzielnie oszacować wysokości swojego zadłużenia lub przyszłych rat, albo nie znał realnego ryzyka związanego ze zmianą kursu euro, sąd może uznać określone postanowienia za sprzeczne z zasadami współżycia społecznego i rażąco naruszające interesy konsumenta.
Sąd Okręgowy w Warszawie, XXVIII Wydział Cywilny, w uzasadnieniu do wyroku uzyskanego w sprawie naszych klientów przeciwko bankowi DNB orzekł, że:
podpisując umowę w kształcie zaproponowanym przez bank, kredytobiorca praktycznie przystępuje do gry hazardowej o wielkiej (przynajmniej z punktu widzenia kredytobiorcy) stawce, przy czym w świetle danych historycznych (ale z okresu adekwatnego długością do długości okresu kredytowania) najbardziej prawdopodobnym jest, że wynik „gry” będzie bardzo niekorzystny, wręcz dewastujący dla finansów kredytobiorcy. Prawidłowe pouczenie o nieograniczonym ryzyku kursowym można by zatem rozpoznać po tym, że przeciętnie rozsądny konsument, zapoznawszy się z pouczeniem, przeraziłby się i kategorycznie sprzeciwił zawarciu umowy, obciążającej go takim ryzykiem na okres kilkudziesięciu lat, bez jakiegokolwiek zabezpieczenia.
Tabele kursowe, spread walutowy i brak jasnych zasad przeliczeń
Jednym z najczęściej kwestionowanych zapisów w umowach kredytów powiązanych z euro są postanowienia dotyczące tabel kursowych banku oraz sposobu ustalania spreadu walutowego. To te mechanizmy wpływały na wysokość rat oraz całkowity koszt kredytu.
Tabele kursowe to zestawienia kursów walut sporządzane i stosowane przez bank w określonym czasie. Zazwyczaj zasady ich tworzenia nie zostały opisane w umowie ani regulaminie w sposób szczegółowy i zrozumiały dla konsumenta. Kredytobiorca nie miał więc pełnej wiedzy, w jaki sposób bank ustalał ostateczną wartość kursu euro.
Spread walutowy to różnica między kursem kupna a kursem sprzedaży waluty stosowanym przez bank. W przypadku kredytu indeksowanego do euro bank mógł wypłacać kredyt według jednego kursu, a następnie przeliczać raty według innego kursu. Różnica między tymi wartościami stanowiła dodatkowy koszt ponoszony przez kredytobiorcę.
We wzorcu umownym stosowanym przez bank DNB w 2010 roku znajdował się zapis, zgodnie z którym spread walutowy wynosił maksymalnie 10% od wartości obu kursów waluty. Oznaczało to, że przy średnim kursie euro wynoszącym np. 4,00 zł bank mógł stosować kurs kupna na poziomie 3,80 zł oraz kurs sprzedaży w wysokości 4,20 zł. W takim przypadku kredytobiorca, który zaciągnął kredyt w kwocie 500 000 zł, ostatecznie musiałby spłacić około 552 632 zł – bez odsetek i opłat okołokredytowych.
Bank miał więc znaczną swobodę w kształtowaniu kursów wykorzystywanych do przeliczeń. Klient nie mógł ich samodzielnie zweryfikować ani przewidzieć wysokości przyszłych rat. Kurs obowiązujący w momencie spłaty kredytu kredytobiorca poznawał dopiero w chwili jego zastosowania.
Brak przejrzystości tych mechanizmów oraz jednostronny wpływ banku na sposób ustalania kursów należą do najczęstszych argumentów podnoszonych w sporach sądowych dotyczących kredytów EUR w banku DNB.
Kredyt indeksowany do euro a kredyt denominowany w euro
W praktyce bankowej występują dwa podstawowe sposoby powiązania kredytu z walutą obcą: kredyt indeksowany i kredyt denominowany. Oba rozwiązania mogą odnosić się do euro, ale różnią się momentem oraz sposobem przeliczenia kwoty kredytu. Więcej o różnicy można przeczytać tutaj.
Jakie zapisy w umowie kredytu EUR w DNB warto sprawdzić przed pozwem?
W analizowanych wzorcach umownych stosowanych przez Bank DnB NORD Polska S.A. (obecnie DNB Bank Polska S.A.) pojawiają się postanowienia szczególnie ważne przy ocenie abuzywności umowy.
W umowach kredytowych zawieranych w latach 2008–2009 bank stosował m.in. następujące zapisy:
Wypłata kredytu indeksowanego do waluty obcej następuje w złotych według kursu kupna obowiązującego w Banku w momencie uruchomienia Kredytu lub w momencie uruchomienia poszczególnych transz Kredytu, zgodnie z Tabelą kursów walut dla Kredytów/Pożyczek publikowaną na stronie internetowej Banku lub dostępną w oddziałach Banku.
W przypadku Kredytu w złotych indeksowanego do waluty obcej spłata należności Banku dokonywana jest w złotych. Przeliczenie raty na złote następuje według kursu sprzedaży waluty, do której indeksowany jest Kredyt, obowiązującego w Banku w dniu spłaty raty.
We wzorcach umownych i regulaminie, w tym w załączniku nr 6 do umowy, stosowanych przez bank w latach 2010–2011, można znaleźć natomiast następujące postanowienia:
W przypadku kredytu indeksowanego do waluty obcej wypłata kredytu następuje w złotych. Zasady dotyczące przeliczenia wysokości kredytu, kwoty wypłaty oraz kwoty spłaty i stosowanych przez Bank kursów walut obcych oraz spreadu walutowego zawiera załącznik nr 6 do niniejszej Umowy.
W przypadku gdy spłata Kredytu indeksowanego do waluty obcej następuje w PLN (złoty polski), przeliczenie raty wyrażonej w walucie obcej na złote następuje według kursu sprzedaży waluty, do której indeksowany jest Kredyt, obowiązującego w Banku w dniu faktycznej spłaty (obciążenia rachunku) raty zgodnie z Tabelą przy czym bierze się pod uwagę ostatnią tabelę tego dnia.
Bank dokonuje przeliczenia uruchomionej kwoty Kredytu, o której mowa w par. 1 ust. 1 I części Umowy po kursie kupna waluty obcej, określonej w Tabeli na moment dokonania uruchomienia kredytu przez Bank.
Bank bazuje na średnik kursie danej waluty ogłaszanym w poprzednim dniu roboczym przez Narodowy Bank Polski, który określony jest zgodnie z § 2 pkt 1 i 2 Uchwały r 51/2002 Zarządu Narodowego Banku Polskiego z dnia 23 września 2002 r. w sprawie sposobu wyliczania i ogłaszania bieżących kursów walut obcych (Dz. Urz. NBP Nr 14, poz. 39 i Nr 20, poz. 51, z 2004 r. Nr 2, poz. 3 oraz z 2007 r. Nr 1, poz. 2 i nr 18, poz. 35).
Do określenia własnego kursu kupna i sprzedaży waluty w Tabeli kursów walut dla Kredytów/Pożyczek Bank stosuje odchylenie od średniego kursu danej waluty, określanej przez Narodowy Bank Polski. Różnica pomiędzy kursem kupna waluty a kursem sprzedaży waluty wynosi maksymalnie 10% od wartości obu kursów waluty. Różnica ta stanowi spread walutowy.
Należności pozostające do spłaty z tytułu rat Kredytu i odsetek określone są w harmonogramie w walucie indeksacji i w dacie spłaty podlegają przeliczeniu na złote według obowiązującej w tej dacie kursu sprzedaży waluty obcej określonej w Tabeli.
Sama obecność powyższych postanowień w umowie nie przesądza automatycznie o nieważności kredytu. Może jednak uzasadniać dokładną analizę dokumentów, zwłaszcza jeżeli kredytobiorca nie otrzymał pełnej informacji o ryzyku kursowym, zasadach tworzenia tabel kursowych i skutkach stosowania spreadu walutowego.
Czy klauzule abuzywne mogą prowadzić do nieważności kredytu EUR?
Klauzule abuzywne w kredycie EUR mogą mieć poważne skutki prawne. Jeżeli sąd uzna, że postanowienia dotyczące indeksacji, tabel kursowych lub spreadu walutowego nie wiążą konsumenta, musi następnie ocenić, czy umowa może dalej obowiązywać bez tych zapisów.
W wielu sprawach dotyczących kredytów walutowych sądy przyjmują, że po usunięciu niedozwolonych postanowień nie da się utrzymać umowy w mocy, ponieważ odpada mechanizm pozwalający określić wysokość zobowiązania i wysokość rat. W takim przypadku sąd może stwierdzić nieważność umowy kredytu.
Dla kredytobiorcy oznacza to możliwość dochodzenia roszczeń wobec banku. Każda sprawa wymaga jednak indywidualnej oceny, ponieważ znaczenie mają nie tylko zapisy umowy, lecz także regulamin, załączniki, aneksy, sposób wypłaty kredytu, sposób spłaty rat oraz informacje przekazane klientowi przed podpisaniem umowy.
Kredyt w euro w DNB – kiedy skonsultować umowę z prawnikiem?
Analiza umowy może być zasadna zwłaszcza wtedy, gdy kredytobiorca zawarł z Bankiem DnB NORD Polska S.A. albo DNB Bank Polska S.A. umowę kredytu indeksowanego do euro w latach 2008–2011, a w dokumentach pojawiają się zapisy dotyczące tabel kursowych, kursu kupna, kursu sprzedaży, spreadu walutowego albo załącznika nr 6.
Weryfikacja umowy pozwala ocenić, czy bank przyznał sobie jednostronny wpływ na wysokość zobowiązania kredytobiorcy, czy mechanizm przeliczeniowy został opisany w sposób zrozumiały oraz czy klient otrzymał rzetelną informację o ryzyku kursowym.
Kancelaria analizuje umowy kredytów powiązanych z euro, w tym umowy zawierane z Bankiem DnB NORD Polska S.A. oraz DNB Bank Polska S.A. Sprawdzenie dokumentów pozwala ocenić, czy w konkretnej sprawie istnieją podstawy do wystąpienia z pozwem o stwierdzenie nieważności umowy kredytu w euro i dochodzenie roszczeń od banku.
autor: Zofia Kadłubowska aplikant radcowski
